Agirbesta di navbera Îran û DYA'yê de divê ne tenê wekî pêşveçûneke teng a ku aloziyên leşkerî yên di navbera her du welatan de kêm dike, di heman demê de wekî xaleke stratejîk a ku dikare bandorê li tevahiya hevsengiya hêzê li Rojhilata Navînê û têkiliyên hêzî yên cîhanî bike, were dîtin. Dînamîkên pevçûnê di navbera van her du aktoran de bi salan e ne ewqas ji ber pevçûnên leşkerî yên rasterast, lê ji ber têkoşînên hêzî yên herêmî, cudahiyên îdeolojîk û şerên wekîlan hatine şekilkirin. Ji ber vê yekê, agirbest ne tenê bêdengkirina çekan, di heman demê de tê wateya berdewamiya demkî ya vê pêşbaziyê bi rêbazên cuda jî. 

 

Di çarçoveya Rojhilata Navînê de, rageşiya di navbera Îran û DYA'yê de rasterast li welatên wekî Iraq, Sûriye, Yemen û Lubnanê tê hîskirin. Komên çekdar ên ku ji hêla Îranê ve tên piştgirîkirin û hebûna leşkerî ya DYA'yê li herêmê ev erdnîgarî veguherandiye qadeke pêşbaziyê ya domdar. Ji ber vê yekê, agirbesteke ragihandî nayê wê wateyê ku pevçûnên li van welatan bi tevahî bi dawî dibin; lêbelê, ew dikare bibe sedema kêmkirina dijwarîya pevçûnê û ji nû ve bicihkirina aliyan. Di vê pêvajoyê de, kapasîteya aktorên herêmî ji bo tevgerîna serbixwe dê faktoreke krîtîk be di destnîşankirina sepandina agirbestê li qadê. 

 

POLÎTÎKAYÊN ENERJIYÊ Û PETROL

 

Bandorên herêmî yên agirbestê ne tenê bi qada ewlehiyê ve sînordar in. Polîtîkayên enerjiyê jî rasterast ji vê pêşketinê bandor dibin. Rojhilata Navîn beşeke girîng ji petrol û gaza xwezayî ya cîhanê peyda dike û rageşiyên di navbera Îran û DYA'yê de xetereyan çêdikin, nemaze li xalên transîtê yên krîtîk ên wekî Tengava Hurmuzê. Parastina agirbestê dikare bi zêdekirina ewlehiya dabînkirina enerjiyê re bibe alîkar ku aramiya bihayê li bazarên cîhanî çêbibe. Berevajî vê, têkçûna agirbestê dikare bibe sedema zêdebûna ji nişka ve ya bihayên petrolê û guherînên aborî yên cîhanî.

 

Di asta cîhanî de, ev agirbest di çarçoveya pêşbaziya hêzên mezin de jî girîng e. Aktorên wekî Rûsya û Çîn bi têkiliyên xwe yên bi Îranê re ji nêz ve pêşketinên li herêmê dişopînin û li gorî berjewendiyên xwe yên stratejîk helwestê digirin. Kêmkirin an zêdebûnek di asta tevlêbûna DYA'yê li Rojhilata Navînê de dikare rasterast bandorê li bandora van hêzan li herêmê bike. Di heman demê de, aktorên wekî Yekîtiya Ewropayê (YE) rasterast ji van pêşketinan bandor dibin, nemaze ji ber pirsgirêkên wekî ewlehiya enerjiyê û koçberiyê.

 

BINPÊKIRINA AGIRBESTÊ

 

Berdewamiya agirbestê pir aloz e. Nebaweriya di navbera aliyan de, krîzên berê û nakokiyên bingehîn, nemaze der barê bernameya nukleerî de, peymaneke wisa nazik dike. Her çend pevçûnên mezin dikarin biqedin jî, rageşiyên bi tundiya kêm, êrişên sîber, suîqast an operasyonên ku bi rêya hêzên wekîl tên kirin dikarin berdewam bikin. Ev yek "qadeke gewr" diafirîne ku agirbest ji hêla teknîkî ve di meriyetê de ye lê di pratîkê de bi berdewamî tê binpêkirin.

 

Senaryoya herî muhtemel ji bo pêşerojê berdewamiya rewşek rageşiyê ya kontrolkirî ye. Di vê senaryoyê de, alî ji şerê rasterast dûr dikevin dema ku têkoşîna xwe ji bo bandora herêmî bi rêbazên cûrbecûr didomînin. Di senaryoyek neyînîtir de, têkçûna agirbestê dikare bibe sedema reaksiyonek zincîrî ya zêdebûnê, ku pevçûnek berfirehtir li seranserê Rojhilata Navîn bigire nav xwe. Pêşveçûnek wusa dê ne tenê ji bo aramiya herêmî lê di heman demê de ji bo aramiya aborî û siyasî ya cîhanî jî encamên cidî hebin.

 

Di senaryoyeke geşbîntir, lê îhtimala wê kêmtir de, agirbest dikare bibe destpêka pêvajoyeke dîplomatîk a berfirehtir. Ev pêvajo dikare danûstandinan li ser mijarên wekî bernameya nukleerî, cezayan û rêkeftinên ewlehiya herêmî di nav xwe de bigire. Lêbelê, pêşveçûneke wisa dê ji her du aliyan tawîzên girîng hewce bike û li gorî şert û mercên siyasî yên heyî, di demeke kurt de wekî îhtîmaleke sînorkirî bê hesibandin.

 

Agirbesta di navbera Îran û DYA'yê de pêşveçûneke piralî ye ku ne tenê têkiliyên dualî, di heman demê de bandorê li aramiya giştî ya Rojhilata Navînê û hevsengiyên hêzî yên cîhanî jî dike. Mayîndebûna vê agirbestê dê ji niyetên aliyên têkildar bêtir ji hêla dînamîkên herêmî, pêşbaziya hêzî ya cîhanî û tevgera aktorên li qadê ve were destnîşankirin. Ji ber vê yekê, dê rasttir be ku meriv vê agirbestê ne wekî dawîyekê, lê wekî qonaxeke demkî di pêvajoyeke jeopolîtîk a berfirehtir de ku tijî nezelalî ne, bibîne.

 

MA / Remzî Coşkûn